نداشت وارد مكّه شود ؛ مگر اينكه مزدور يكى از مكّيان باشد ، در اين صورت نيز لازم بود كوچك‌ترين سخنى از آيين و كيش خود نزند . كار نخوت و تكبر به جايى رسيده بود كه برخى از آداب حج را كه مىبايست بيرون از حرم به جا آورده شود ، ترك گفته ؛ ديگر حاضر نبودند كه وظايف وقوف در عرفه « 1 » را انجام دهند . « 2 » در صورتى كه نياكان آنان ( فرزندان اسماعيل ) ، وقوف در عرفه را جزء مراسم حج مىدانستند و تمام عظمت ظاهرى قريش ، مرهون كعبه و همين وظايف حج بود كه مردم مجبور بودند ، در هر سال به اين نقطهء خشك و بىآب ، بيايند و اگر در آن محل مطاف و مشعرى نبود ، كسى مايل نبود كه در دوران عمر خود از آن نقطه عبور كند . از نظر محاسبات اجتماعى ، پيدايش اين فسادها و تبعيض‌ها اجتناب‌ناپذير است ؛ بايد محيط مكّه ، غرق در فساد و آلودگى شود ، تا جهان براى يك انقلاب اساسى و جنبش ريشه‌دار آماده گردد . تمام اين محروميت‌ها و عيش و نوش‌ها و بىبندوبارىها ، محيط را براى ظهور يك مصلح جهانى آماده‌تر مىساخت و بىجهت نيست كه هر موقع داناى عرب ، ( ورقة بن نوفل ) - كه در آخر عمر خود مسيحى شده و اطلاعاتى از انجيل به دست آورده بود - از خدا و پيامبران سخن به ميان مىآورد ، با خشم و غضب فرعون مكّه ، ( ابو سفيان ) مواجه مىشد . ابو سفيان مىگفت : « ما مكّيان ، به چنين خدا و پيامبرى نيازمند نيستيم ، زيرا از مراحم و الطاف بتان برخورداريم » . 6 . عبد اللّه پدر پيامبر روزى كه عبد المطلب ، جان فرزند خود را با دادن صد شتر در راه خدا بازخريد ؛ بيش از 24 بهار ، از عمر « عبد اللّه » نگذشته بود . اين جريان سبب شد كه « عبد اللّه » علاوه

--> ( 1 ) . محلى است بيرون از حرم كه بايد حاجيان ، روز نهم ذى الحجّه از ظهر تا غروب آفتاب در آنجا به سر برند . ( 2 ) . الكامل في التاريخ ، ج 1 ، ص 266 .